Lục Thủy Restaurant & Lounge
Số 16 Đường Lê Thái Tổ, P. Hoàn Kiếm, Thành phố Hà Nội
Hotline : 0908.86.8338 / 0902.79.1616
Email : contact@lucthuy.com
Làng nghề chuồn chuồn tre Thạch Xá nổi tiếng với sản phẩm thủ công độc đáo, cân bằng trên đầu ngón tay. Khám phá lịch sử, quy trình làm nghề và giá trị văn hóa đặc sắc của làng nghề truyền thống xứ Đoài.
Nằm lặng lẽ bên chân núi Câu Lậu, nơi có ngôi chùa Tây Phương cổ kính, làng nghề chuồn chuồn tre Thạch Xá từ lâu đã trở thành một điểm dừng chân mang đậm phong vị hoài cổ của đất học Thạch Thất. Những chú chuồn chuồn tre mỏng manh, có khả năng thăng bằng kỳ diệu trên đầu ngón tay, không chỉ là món đồ chơi dân dã mà còn là kết tinh của óc sáng tạo và đôi bàn tay tài hoa của người nông dân xứ Đoài. Hãy cùng Lục Thủy tìm về Thạch Xá để nghe tiếng lách cách của dao bào tre, để ngắm nhìn những sắc màu rực rỡ và để thấu hiểu sức sống bền bỉ của một làng nghề đã đưa hồn quê Việt vươn tầm thế giới
Làng nghề chuồn chuồn tre Thạch Xá nằm tại xã Thạch Xá, huyện Thạch Thất, Hà Nội, cách trung tâm Thủ đô khoảng hơn 30 km về phía Tây. Vùng đất này thuộc không gian văn hóa xứ Đoài - nơi nổi tiếng với những làng nghề truyền thống lâu đời, gắn liền với tre, nứa và đời sống nông nghiệp.
Theo lời kể của các bậc cao niên trong làng, nghề làm chuồn chuồn tre đã xuất hiện từ vài chục năm trước, bắt nguồn từ những món đồ chơi giản dị dành cho trẻ nhỏ. Ban đầu, người dân chỉ làm để phục vụ trong làng hoặc bán ở các phiên chợ quê. Dần dần, nhờ sự độc đáo và khả năng giữ thăng bằng kỳ lạ, chuồn chuồn tre Thạch Xá được nhiều người biết đến, trở thành sản phẩm thủ công mang đậm bản sắc văn hóa Việt.
Điều đặc biệt là nghề không hình thành từ một làng nghề lớn được quy hoạch bài bản, mà phát triển tự nhiên trong từng hộ gia đình. Mỗi người thợ vừa là nghệ nhân, vừa là người gìn giữ ký ức làng quê, truyền nghề từ thế hệ này sang thế hệ khác bằng sự kiên nhẫn và niềm tự hào thầm lặng.
Nhắc đến làng nghề chuồn chuồn tre Thạch Xá, người ta không thể không ấn tượng với khả năng cân bằng độc đáo của sản phẩm. Chỉ cần đặt nhẹ lên đầu ngón tay, đầu bút chì hay bất kỳ điểm tựa nhỏ nào, chuồn chuồn tre vẫn đứng vững, tạo nên cảm giác vừa thú vị vừa đầy ngạc nhiên.
Để làm được điều đó, người thợ phải hiểu rõ đặc tính của tre, từ độ già, độ dẻo cho đến trọng lượng. Tre được chọn thường là tre bánh tẻ, không quá non cũng không quá già, để đảm bảo vừa nhẹ vừa bền. Từng chi tiết như cánh, thân, đầu chuồn chuồn đều được tính toán tỉ mỉ, sao cho trọng tâm dồn về phía trước một cách hoàn hảo.
Điều đáng quý là mỗi sản phẩm đều mang dấu ấn riêng của người làm. Không có hai con chuồn chuồn nào hoàn toàn giống nhau. Màu sắc được vẽ thủ công, khi rực rỡ, khi trầm lắng, gợi nhớ hình ảnh những cánh chuồn chuồn bay là là trên mặt ao làng mỗi chiều hè. Chính sự không hoàn hảo có chủ ý ấy lại tạo nên linh hồn cho chuồn chuồn tre Thạch Xá, khiến chúng trở thành món quà lưu niệm giàu cảm xúc hơn là một sản phẩm công nghiệp.
Để làm ra một chú chuồn chuồn tre đạt chuẩn tại làng nghề chuồn chuồn tre Thạch Xá, người thợ phải trải qua rất nhiều công đoạn tỉ mỉ, đòi hỏi sự kiên nhẫn và độ chính xác đến từng milimet. Đầu tiên là khâu chọn tre; tre phải là loại tre già, cứng, có độ bền cao và đặc biệt là không bị mối mọt. Người Thạch Xá thường phải lặn lội lên tận các vùng rừng núi ở Hòa Bình, Lạng Sơn hay Tuyên Quang để tìm mua những bụi tre ưng ý. Tre sau khi mang về được phơi khô, tước bỏ vỏ, rồi sau đó mới được cắt khúc và chẻ nhỏ thành các bộ phận như thân, cánh và mỏ.
Công đoạn quan trọng nhất và khó khăn nhất chính là lắp ráp để tạo độ thăng bằng. Người thợ sẽ khoan những lỗ nhỏ trên thân chuồn chuồn để tra cánh vào. Đây là lúc kinh nghiệm "nhìn bằng mắt, cảm bằng tay" lên ngôi. Chỉ cần một bên cánh nặng hơn một chút hay góc nghiêng không chuẩn, chú chuồn chuồn sẽ bị nghiêng ngả ngay lập tức. Sau khi đã cân chỉnh xong, sản phẩm được mài nhẵn thia lìa bằng giấy nhám để tạo độ bóng và mịn. Cuối cùng là công đoạn vẽ hoa văn - phần tạo nên "nhan sắc" cho chú chuồn chuồn. Dưới bàn tay của những người nghệ nhân, các họa tiết hoa sen, đồng quê, hay những đường nét thổ cẩm rực rỡ được vẽ lên cánh chuồn bằng các loại sơn bền màu. Chính sự kết hợp giữa kỹ thuật vật lý chuẩn xác và tư duy thẩm mỹ dân gian đã biến mỗi sản phẩm của Thạch Xá trở thành một tác phẩm nghệ thuật mini, đầy sức hút.
Trong bối cảnh các loại đồ chơi nhựa và điện tử đang tràn ngập thị trường, làng nghề chuồn chuồn tre Thạch Xá vẫn giữ vững được vị thế của mình như một điểm sáng của văn hóa thủ công Việt Nam. Những chú chuồn chuồn tre đã và đang trở thành vật trang trí tinh tế trong các quán cafe, khách sạn hạng sang và thậm chí là những món quà ngoại giao đầy ý nghĩa. Tại các thị trường khó tính như Nhật Bản, Mỹ hay Pháp, sản phẩm của Thạch Xá rất được ưa chuộng bởi tính thân thiện với môi trường và hàm lượng chất xám thủ công cao. Chúng nhắc nhớ về một lối sống xanh, bền vững và tôn trọng thiên nhiên những giá trị mà cả thế giới đang hướng tới.
Bên cạnh đó, làng nghề còn mang một ý nghĩa giáo dục sâu sắc. Thông qua hình ảnh chú chuồn chuồn thăng bằng, các thế hệ trẻ được học về sự kiên trì, về những nguyên lý khoa học cơ bản ẩn chứa trong các vật liệu dân gian. Người dân Thạch Xá hôm nay không bó hẹp trong việc sản xuất, họ đã biết cách làm thương hiệu, tham gia các hội chợ thủ công quốc tế và mở cửa đón khách du lịch đến trải nghiệm. Sức sống của làng nghề nằm ở niềm tự hào của những nghệ nhân khi thấy sản phẩm quê mình hiện diện trong những gian phòng khách sang trọng ở tận trời Tây. Đó là minh chứng cho việc di sản nếu được đầu tư tâm huyết và sự sáng tạo đúng mức, sẽ luôn tìm thấy con đường để tỏa sáng trong mọi thời đại.
Làng nghề chuồn chuồn tre Thạch Xá là minh chứng sống động cho sức sống bền bỉ của thủ công truyền thống giữa thời đại hiện đại hóa. Những chú chuồn chuồn nhỏ bé mang theo cả ký ức làng quê, sự khéo léo và tâm huyết của người thợ xứ Đoài. Một lần ghé thăm Thạch Xá, chạm tay vào chuồn chuồn tre, là một lần chạm vào chiều sâu văn hóa Việt – giản dị nhưng đầy sức gợi.
